ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΓΩ ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΙΟ ΘΟΛΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΤΩΝ ΛΑΩΝ

Ο άνθρωπός ήταν πάντα κοντά στον ουρανό και στα άστρα του. Τον αγαπούσε τον ουρανό και τον άκουγε. Όπως τα παιδιά άκουγαν τις γιαγιάδες να τους λένε παραμύθια. Και ο ουρανός με τη σειρά του, σαν μια πολύχρονη γιαγιά που αγαπάει τα παιδιά της, κάθε βράδυ μας διηγούνταν παραμύθια διαφορετικά. Παραμύθια που δε μας νανούριζαν μόνο, αλλά και μας μάγευαν και μας διέγειραν συγχρόνως. Και μας βοηθούσαν. Μας βοηθήσαν για να επιζήσουμε πάνω στην Υδρόγειο. Μας βοηθούσαν να προσανατολιστούμε και στο χώρο και στο χρόνο.

Πολλά από τα παραμύθια αυτά ζουν ακόμη μέχρι σήμερα. Εμείς όμως δεν τα ακούμε. Η τεχνολογία μας έχει αποκόψει από τις ρίζες μας. Από την νηπιακή μας κούνια. Από την ομορφιά του έναστρου ουρανού. Ακούμε τώρα τα μέντιουμ. Τα προγράμματα των υπολογιστών. Τους αστρολόγους των Μ.Μ.Ε., είτε αυτά λέγονται τηλεοράσεις, είτε οθόνες Smartphones (τι γελοίο όνομα: smart phone= έξυπνη φωνή). Και έτσι ξεκοπήκαμε από τις ρίζες μας. Πλέουμε ανερμάτιστοι στον αιθέρα. Και τα άστρα έφυγαν μακριά. Πολύ μακριά. Σε αποστάσεις ετών φωτός.

Και αυτοί ακόμη οι ζωδιακοί αστερισμοί που μας καθόριζαν τον χρόνο στη ζωή μας, σήμερα καθορίζουν τη ζωή πολλών ανθρώπων με τα παραμύθια των αστρολόγων. Γιατί, τα σημερινά παραμύθια των αστρολόγων, μόνο τη τσέπη των αστρολόγων γεμίζουν με χρήματα και τίποτε άλλο. Κι έτσι ενώ παλιά τα παραμύθια της γιαγιάς του έναστρου ουρανού μας κρατούσαν ξύπνιους και επιζήσαμε, τα σημερινά παραμύθια των αστρολόγων μας κοιμίζουν και μας καταστρέφουν.

Γι’ αυτά τα παλιά παραμύθια του έναστρου ουρανού, και με αφορμή την επανέκδοση του βιβλίου του ΟΥΡΑΝΟΓΡΑΦΙΑ θα μας μιλήσει τη Δευτέρα 20 Μαρτίου 2017, ημέρα της εαρινής ισημερίας, ο αστροφυσικός Χαρίτων Τομπουλίδης.

Επιταχυντές: Οι μηχανές του μικρόκοσμου

Οι επιταχυντές είναι μηχανές οι οποίες, όπως λέει και τό όνομά τους, επιταχύνουν τα μικροσκοπικά σωματίδια της ύλης, δίνοντας τους πολύ υψήλές ενέργειες, τέτοιες που μόνο στα πρώτα στάδια της δημιουργίας του Σύμπαντος υπήρχαν. Ο σκοπός τους είναι να διερευνηθεί η δομή της ύλης και να απαντηθούν ερωτήματα θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με τη δημιουργία του σύμπαντος αλλά και τους νόμους που διέπουν τη λειτουργία του. Οι πρώτοι επιταχυντές δημιοργήθηκαν πριν περίπου 85 χρόνια και από τότε όλο και μεγαλύτερες και ισχυρότερες τέτοιες μηχανές έχουν δημιουργηθεί στα ανεπτυγμένα κυρίως βιομηχανικά κράτη. Ο μεγαλύτερος αλλά και ισχυρότερος τέτοιος επιταχυντής βρίσκεται σε λειτουργία αυτή τη στιγμή στο Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Πυρηνικής Φυσικής (CERN) , στη Γενεύη.

Όπως συμβαίνει όμως με κάθε επιστημονική ανακάλυψη έτσι και οι επιταχυντές έχουν εφαρμογές και σε άλλους τομείς της τεχνολογίας όπως στην ιατρική (ακτινοδιαγνωστική, ακτινοθεραπεία), στην ασφάλεια, στην εξερεύνηση της δομής βιομορίων κτλ.

ΤΟ ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟ ΤΗΣ ΚΕΡΚΥΡΑΣ (1924-1940): Ίδρυση και δραστηριότητα

Στις αρχές του 1923 έρχεται στην Κέρκυρα ο Γαλλοτυνήσιος Felix Chemla Lamech, άνθρωπος με πλατειά μόρφωση γύρω από την αστρονομία και ενθουσιασμό για την επιστήμη αυτή. Φέρνει μαζί του ένα τηλεσκόπιο και με τη βοήθεια λίγων εργατών και υδραυλικών σχεδιάζει και κατασκευάζει έναν περιστροφικό θόλο για το Αστεροσκοπείο. Το κτίριο χτίζεται στο λόφο Κογεβίνα, ένα χιλιόμετρο από την πόλη της Κέρκυρας…

ΕΔΩ ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ. Μας ακούει κανείς;

- Τι ορίζουμε ως φαινόμενο της ζωής και τι είναι η έλλογος ζωή;
- Τελικά το σύμπαν σφύζει από ζωή, ή μήπως ο πλανήτης μας αποτελεί μία σπάνια ή και μοναδική εξαίρεση;
- Αν η ζωή είναι ένα σύνηθες φαινόμενο στο σύμπαν, το ίδιο ισχύει και για την έλλογο ζωή;
- Θα μπορέσουμε κάποτε να έρθουμε σε επαφή με εξωγήινους;
- Μήπως μία τέτοια επαφή θα είναι επικίνδυνη για το μέλλον της ανθρωπότητας;
- Μήπως οι εξωγήινοι μας έχουν επισκεφτεί στο παρελθόν; Μήπως βρίσκονται ήδη ανάμεσά μας;

Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα που θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε στην ομιλία με τίτλο:

ΕΔΩ ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΓΗ. ΜΑΣ ΑΚΟΥΕΙ ΚΑΝΕΙΣ;

Φεγγάρι, μάγια μού 'κανες

Γιατί το φεγγάρι μοιάζει να είναι μεγαλύτερο κοντά στον ορίζοντα; Είναι αλήθεια ότι το φεγγάρι έχει μια σκοτεινή πλευρά; Ή ότι η πανσέληνος του Αυγούστου είναι η μεγαλύτερη και λαμπρότερη του χρόνου; Και είναι, άραγε, δυνατόν οι παλίρροιες που επηρεάζουν τα νερά ολόκληρων ωκεανών να αφήνουν ανεπηρέαστο τον άνθρωπο, του οποίου το σώμα αποτελείται κατά κύριο λόγο από νερό;

Πολλά πράγματα που νομίζουμε πως γνωρίζουμε για το πλησιέστερο στη Γη ουράνιο σώμα είναι στην πραγματικότητα εσφαλμένα. Η διάλεξη της Δευτέρας 23-1-2017 θα επιχειρήσει να ρίξει φως στις πιο διαδεδομένες αστρονομικές πλάνες σχετικά με τον δορυφόρο του πλανήτη μας.

ΚΒΑΝΤΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΞΑ

Πώς θα σας φαινόταν να ζούμε σε ένα κόσμο όπου οι λέξεις "σίγουρα", "βέβαια", "ακριβώς" δεν θα είχαν κανένα νόημα; Δεν θα είχαν κανένα νόημα γιατί ποτέ δεν θα μπορούσαν να έχουν υπόσταση ούτε λειτουργική σημασία! 

Αν και χρησιμοποιούμε αρκετά στην καθημερινότητα τις φράσεις «είναι πολύ πιθανό» ή «λιγότερο πιθανό» κάτι να συμβεί θα μπορούσαμε να δεχθούμε:
Ότι η θέση που καθόμαστε δεν είναι ακριβώς εκεί;
Ότι η ώρα που μετράμε δεν είναι ακριβώς αυτή;
Ότι μπορούμε να βρισκόμαστε ανά πάσα στιγμή παντού στο σύμπαν;
Ότι μπορεί να είμαστε νεκροί και ζωντανοί ταυτόχρονα;
Ότι την ώρα που πάμε να πούμε ένα μυστικό στην μητέρα μας, η μητέρα να αλλάζει σε πατέρα που δεν θέλαμε να ξέρει το μυστικό;

Καλώς ήρθατε στον θαυμαστό κόσμο των κβάντων, γεμάτο από παράδοξα που αντιβαίνουν την κοινή λογική και μας ταξιδεύουν σε κόσμους που όλα είναι πιθανά!!!

Επανακαθορίζοντας την Πραγματικότητα

Η σειρά αυτών των δύο διαλέξεων αποτελεί μια μικρή εξερεύνηση στους χώρους της γνώσης μας για τον φυσικό κόσμο και την πραγματικότητα.

Στην 1η διάλεξη θα συζητήσουμε τι εννοούμε με τον όρο «πραγματικότητα», πώς η παραδοσιακή δυτική σκέψη προσέγγισε αυτόν τον όρο και πως οι επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις από την Αρχαία Ελλάδα και μέχρι την αυγή του 20ου αιώνα αλληλεπιδρούν με την άποψη μας για την πραγματικότητα. 

Στη 2η διάλεξη θα συζητήσουμε τις επαναστατικές ανακαλύψεις του 20ου και 21ο αιώνα που μας ανάγκασαν να αναθεωρήσουμε τις απόψεις μας για τη γέννηση και την εξέλιξη του Σύμπαντος. Θα δούμε νέες ρηξικέλευθες θεωρίες και τεχνολογίες να ανατρέπουν ριζικά την παραδοσιακή μας κοσμοθεώρηση για το Σύμπαν.

ΑΣΤΕΡΙΣΜΟΙ: ένα διαχρονικό ταξίδι στον ουράνιο θόλο

Μία από τις πρώτες αναζητήσεις της ανθρώπινης σκέψης ήταν σίγουρα ο έναστρος νυχτερινός ουρανός. 

Τα χιλιάδες «φωτάκια» που τον στόλιζαν τι να ήταν άραγε; 

Με την οργάνωση της κοινωνίας και την συστηματική παρατήρηση, οι αρχαίοι λαοί άρχισαν να αναγνωρίζουν τις θέσεις των αστεριών. Παράλληλα, διατηρώντας την θεϊκή και μυστηριακή τους υπόσταση -μη γνωρίζοντας τη φύση των άστρων- όπως και για την ευκολότερη αναγνώρισή τους στον ουρανό, άρχισαν να τα «συνδέουν» με γραμμές, φτιάχνοντας τους αστερισμούς. 

Η μυθοπλαστική τους παράδοση, μεταφέρθηκε στα ουράνια σχήματα,  προσδίδοντάς τους ονόματα ηρώων και μυθολογικών πλασμάτων, ενώ η άγνοια, και η μη κατανόηση των ουρανίων αντικειμένων και φαινομένων, οδήγησε  στην ανάγκη να προσδώσουν σε αυτούς μαγικές ιδιότητες, πολλές από τις οποίες δυστυχώς συναντάμε και σήμερα, μέσα από την ψευδοεπιστήμη της αστρολογίας.

Συγχρόνως όμως, μελετώντας την θέση και την κίνηση τους άρχισαν να τα χρησιμοποιούν στην καθημερινότητά τους σαν οδηγούς, είτε στον προσανατολισμό των ταξιδευτών, είτε σαν οδηγό στις αγροτικές και άλλες ασχολίες τους.

Ένα ταξίδι χιλιάδων ετών, εκατοντάδων πολιτισμών και θρησκειών αλλά και η επιστημονική θεώρηση των αστερισμών, είναι το αντικείμενο της διάλεξης που θα παρουσιάσουν τα μέλη της Ομάδας Παρατήρησης της Αστρονομικής Εταιρείας Κέρκυρας, Σωκράτης Λινάρδος, Θανάσης Παπαδημητρίου, Σπύρος Χονδρογιάννης, την Δευτέρα 14 Νοεμβρίου 2016 στις 9 μ.μ., στο φουαγιέ του Δημοτικού Θεάτρου Κέρκυρας.

6 ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ ΤΟΥ ΕΡΑΤΟΣΘΕΝΗ στον υπολογισμό της γήινης περιμέτρου

Τον 3ο αιώνα π.Χ. ο Ερατοσθένης κατάφερε να υπολογίσει την περίμετρο της Γης με ακρίβεια που κανείς άλλος ως τότε δεν είχε καν φανταστεί. Για το πετύχει αυτό χρειάστηκε να κάνει 6 παραδοχές, καμιά από τις οποίες δεν είναι 100% ακριβής, εισάγοντας έτσι ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο σφάλμα στον τελικό υπολογισμό.
Υπό το φως της σύγχρονης γνώσης μας για τη γεωμετρία της Γης και της τροχιάς της περί τον Ήλιο, προκύπτουν τρία ερωτήματα:

1. Ποια είναι τα ελάχιστα περιθώρια σφάλματος σε μια μέτρηση σαν κι αυτή του Ερατοσθένη;
2. Πόσο ακριβής θα μπορούσε να είναι η εκτίμηση του Ερατοσθένη, λαμβάνοντας υπόψη και τις διαθέσιμες σε αυτόν γνώσεις;

3. Πόσο ακριβής ήταν, τελικά, η εκτίμηση του Ερατοσθένη;

ΕΡΥΘΡΟΙ ΝΑΝΟΙ : ΥΨΗΛΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΜΕ ΧΑΜΗΛΟ ΠΡΟΦΙΛ

Ο νυχτερινός έναστρος ουρανός. Ένα από τα κατά γενική ομολογία ομορφότερα θεάματα που μπορεί να αντικρύσει ένας άνθρωπος στην ζωή του, που πολλές φορές προσφέρεται απλόχερα, μια ψυχρή, ασέληνη νύχτα, μακριά από την βουή και τα φώτα των αστικών κέντρων. Το μόνο που χρειάζεται είναι ένα παράθυρο με καλή θέα, ή ένα βολικό σημείο έξω, στον ανοιχτό αέρα για τους περισσότερο τολμηρούς, αν είναι Χειμώνας. Το μόνο που έχει κανείς να κάνει, είναι το να χαλαρώσει, να αδειάσει όσο  είναι εφικτό το μυαλό του από τις καθημερινές σκέψεις, και να σηκώσει το βλέμμα του ψηλά. Χιλιάδες φωτεινά στίγματα γεμίζουν τον ουρανό από άκρη σε άκρη. Άλλα περισσότερο φωτεινά, όπως ο Σείριος, ο Ρίγκελ ή ο κόκκινος Αρκτούρος, άλλα λίγο πιο αμυδρά, διατεταγμένα πολλές φορές σε αστρικά σμήνη, όπως οι πασίγνωστες Πλειάδες ( Πούλια ), άλλα και σε σχήματα που ξεγελούν το μυαλό, θυμίζοντας άλλοτε αμυδρά, και άλλοτε περισσότερο έντονα, περιγράμματα γνωστών ζώων, όπως ο Σκορπιός. Πολλές φορές το μάτι αντικρίζει σχήματα με ζηλευτή γεωμετρία, τρίγωνα και τετράγωνα, άλλα ένα εκτεταμένο αμυδρό νέφος, που καλείται Γαλαξίας. Χιλιάδες άστρα, χιλιάδες διαφορετικοί μακρινοί ήλιοι. Σε αρκετούς το θέαμα ξεπερνά την απλή ψυχικά χαλαρωτική επίδραση, και ακολουθείται από μια σειρά φιλοσοφικών αναγωγών που κάνει την θέση της Γής μαζί με τα προβλήματα της να φαντάζουν αρκετά μικρότερα ειδωμένα σε σχέση με αυτό το κοσμικό μεγαλείο.

                                  ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΛΑΜΠΕΡΗ ΕΙΚΟΝΑ

Και όμως, όλα αυτά τα χιλιάδες άστρα, στην πραγματικότητα είναι ένα κλάσμα του αριθμού των άστρων που απαρτίζουν τον Γαλαξία μας. Υπό ιδανικές συνθήκες, το σύνολο όλων των δυνητικά ορατών άστρων που μπορούμε να παρατηρήσουμε από όλα τα σημεία της Γης, με γυμνό μάτι δεν ξεπερνά τις 10.000. Αυτό σημαίνει ότι πάλι κάτω από ιδανικές συνθήκες ο αριθμός των άστρων που μπορεί να δει κανείς από την Κέρκυρα δεν ξεπερνά τις 3.000. Όλα αυτά έχοντας οπτική επαφή με ένα πολύ μικρό κομμάτι του Γαλαξία μας. Ο αστρικός πληθυσμός του εκτιμάται να βρίσκεται στα 200 με 400 δισεκατομμύρια άστρα. Ίσως να φανεί παράξενο, άλλα ανάμεσα στα 10.000 άστρα που είναι δυνητικά παρατηρήσμα με γυμνό μάτι, υπάρχουν πολύ περισσότερα που επιμένουν να παραμένουν αθέατα. Μια προσεκτικότερη ματιά όμως με την βοήθεια ενός τηλεσκοπίου φέρνει στο οπτικό μας πεδία, πολλά κρυμμένα κόκκινα φωτεινά στίγματα, που λάμπουν με ένα χλωμό διακριτικό φως. Πρόκειται για τους Ερυθρούς Νάνους, που παρά την συνήθεια τους να κρύβονται από το ανθρώπινο μάτι, αποτελούν την μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα του Γαλαξία. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το 75% του γαλαξιακού πληθυσμού απαρτίζεται από Ερυθρούς Νάνους, ποσοστό που φαίνεται να είναι ακόμα υψηλότερο σε ελλειπτικούς γαλαξίες.

                                                   ΜΑΚΡΟΒΙΟΙ

Ένας ερυθρός νάνος είναι ένας αστέρας στην λεγόμενη Κύρια Ακολουθία, με μάζα που μπορεί να κυμαίνεται σε ποσοστό από 7,5 έως 50 % της Ηλιακής, και διαστάσεις σημαντικά μικρότερες. Αυτό καθιστά τους Ερυθρούς Νάνους ψυχρότερους, μιας και η θερμοκρασία τους κυμαίνεται μεταξύ και 3.000 έως 3.500 βαθμών Κελσίου. Εξαιτίας αυτού του συνήθως πολύ ήρεμου και ομαλού τρόπου που εκτελούν την διαδικασία της πυρηνικής σύντηξης, την μετατροπή δηλαδή του Υδρογόνου σε Ήλιο, όχι μόνο διάγουν ένα περισσότερο ομαλό και «στρωτό» αστρικό βίο, χωρίς τις βίαιες διακυμάνσεις και τα καταστροφικά γεγονότα των περισσότερο μαζικών άστρων, άλλα θεωρούνται και τα πλέον μακρόβια άστρα. Για την ακρίβεια, αν εξαιρέσουμε συμβάντα αστρικού «κανιβαλισμού», όπου ένα μικρότερο άστρο απορροφάται από ένα μεγαλύτερο, κανείς Ερυθρός Νάνος δεν έχει ακόμα εγκαταλείψει την Κύρια Ακολουθία, την διαδικασία δηλαδή της φυσιολογικής αστρικής δραστηριότητας όπου το άστρο διαθέτει αρκετά καύσιμα για την διαδικασία της πυρηνικής σύντηξης, μιας και ο τρόπος που διαχειρίζονται το Υδρογόνο τους, είναι εξαιρετικά αποδοτικός, και καθόλου σπάταλος. Η συντριπτική πλειοψηφία των πρώτων Ερυθρών Νάνων που δημιουργήθηκαν δισεκατομμύρια πριν, ζει και «βασιλεύει».  Για την ακρίβεια θα ζει και θα βασιλεύει ακόμα και πολύ μετά τον θάνατο του δικού μας Ήλιου. Το εκτιμώμενο προσδόκιμο ζωής τους φτάνει τα τρισεκατομμύρια χρόνια, με θεωρητικό ανώτατο όριο τα 10. Προσδόκιμο που προκαλεί ίλιγγο, αν αναλογιστεί κανείς το ότι αυτό ξεπερνά κατά πολύ την ίδια έως τώρα ηλικία του Σύμπαντος ( 13,8 δισεκατομμύρια έτη ). Πολύ μετά τον θάνατο όλων των λαμπρών αστέρων που βλέπουμε στον ουρανό, για την ακρίβεια πολύ μετά τον θάνατο αρκετών ακόμα μελλοντικών γενεών λαμπρών αστέρων, οι Ερυθροί Νάνοι θα συνεχίσουν να λάμπουν με το δικό τους χλωμό κόκκινο φώς με λαμπρότητα που σπάνια φτάνει στο 10% της αντίστοιχης ηλιακής. Πολλές φορές τους συναντούμε σε ζεύγη, άλλες φορές πάλι ως συνοδούς μεγαλύτερων άστρων, ενώ δεν λείπουν και οι περιπτώσει διπλών, τριπλών ή ακόμα και πολλαπλών συστημάτων Ερυθρών Νάνων. Είκοσι από τα τριάντα κοντινότερα μας άστρα, είναι Ερυθροί Νάνοι, σε αποστάσεις κάτω των 10 ετών φωτός, όπως ο Αστέρας του Μπάρναρντ στα 5,9, ο Wolf 359 στα 7,9, άλλα και ο κοντινότερος μας γείτονας, ο Εγγύτατος του Κενταύρου στα 4,2.

                                           ΠΟΛΛΑ ΥΠΟΣΧΟΜΕΝΟΙ ;

Αυτή ακριβώς η ηρεμία του βίου των Ερυθρών Νάνων,  έχει τελευταία στρέψει το ενδιαφέρον των ερευνητών σε αυτούς και για έναν επιπρόσθετο λόγο. Αρχίζουν να θεωρούνται ως οι καλύτεροι υποψήφιοι όχι μόνο για εύρεση άλλα και για επί μακρόν συντήρηση της Ζωής όπως την γνωρίζουμε. Η απουσία των βίαιων διακυμάνσεων καθιστά αρκετά σταθερή και ασφαλή την όποια κατοικίσημη ζώνη ενδέχεται να βρίσκεται γύρω από αυτούς. Παράλληλα η συνήθης απουσία θανατηφόρων ακτινοβολιών, αλλά και ο μακρύς τους βίος, θεωρητικά δίνουν στην Ζωή τις συνθήκες και τον χρόνο που απαιτείται τόσο για να εμφανιστεί όσο και να αναπτυχθεί στους πλανήτες που ενδέχεται να βρίσκονται στην ιδανική από αυτούς απόσταση. Το ενδιαφέρον αυτό πήρε άλλη διάσταση από τον Αύγουστο και μετά, με την ανακοίνωση του εντοπισμού του Εγγύτατου β, του βραχώδη γαίόμορφου πλανήτη εντός της Κατοικίσημης ζώνης του Εγγύτατου του Κενταύρου. Η νέα γενιά διαστημικών τηλεσκοπίων, όπως το James Webb, πολύ σύντομα θα σαρώνουν το Διάστημα εστιάζοντας ακριβώς σε αυτούς τους μικρούς, κόκκινους κόσμους. Παράλληλα, η…εγγύτητα του Εγγύτατου β, τον έχει καταστήσει δυνητικά εφικτό στόχο της αποστολής Project Starshot, μιας μη επανδρωμένης προσπάθειας αποστολής νανοσκφών στον κοντινότερο μας αστρικό γείτονα σε χρονικό ορίζοντα μεταξύ 20 και 30 ετών, αποστολή που με τα σημερινά συμβατικά μέσα, θα απαιτούσε δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Σε αναμονή λοιπόν όλων των παρατηρήσεων και των εξελίξεων. Με βάση τις παρατηρήσεις των τελευταίων ετών, ένα αρκετά ενδιαφέρον μοτίβο έχει αρχίσει να διαφαίνεται. Μικροί κόσμοι, μεγάλες εκπλήξεις…

ΜΙΚΡΟΙ ΚΟΣΜΟΙ, ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ

Ερμής, Αφροδίτη, Γή, Άρης, Δίας, Κρόνος, Ουρανός και Ποσειδώνας. Οι 8 πλανήτες του Ηλιακού μας Συστήματος, οι ακούραστοι σύντροφοι του Ήλιου στο αέναο διαστρικό του ταξίδι. Κάθε ένας από αυτούς αποτελεί έναν μοναδικό, ξεχωριστό κόσμο με τις δικές του ξεχωριστές συνθήκες, και την δική του μοναδική σημασία. Ανάμεσα σε αυτούς φυσικά και ένας πλανήτης με τόσο ιδιαίτερες συνθήκες, ώστε να επιτρέπουν σε μια ράτσα όντων που αποκαλούν τους εαυτούς τους «άνθρωποι», να κάνουν πολλές φορές αυτό που η ίδια η ετυμολογία της λέξης καλεί. Να κοιτούν ψηλά, στον διαστρικό χώρο, γεμάτοι ερωτήσεις και προβληματισμούς, τόσο για την θέση τους στον αχανή αυτό χώρο, όσο για την προέλευση τους.

                                               ΣΤΗΝ ΣΚΙΑ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ

Αρχικά και για πολλούς αιώνες, το Ηλιακό Σύστημα ήταν υπόθεση μόνο 6 πλανητών. Θα έπρεπε να φτάσουμε στον 19^ο αιώνα για να προστεθούν άλλοι δύο, ο Ουρανός και ο Ποσειδώνας. Όπως επίσης για πολύ καιρό υπήρχε η αντίληψη του ότι μόνο η Γή είχε την πολυτέλεια να διαθέτει δορυφόρο, την Σελήνη. Για την ακρίβεια, για αρκετό καιρό όλο το ορατό Σύμπαν πιστευόταν ότι περιστρεφόταν γύρω από την Γή. Μια σειρά ανακαλύψεων όμως, όπως το τηλεσκόπιο και η εξέλιξη των μαθηματικών εργαλείων παρατήρησης του Ουρανού, άλλαξαν άρδην αυτή την εικόνα. Έγινε πλέον κατανοητό, το ότι το μόνο σώμα που βρίσκεται σε τροχιά γύρω από την Γή, είναι η Σελήνη, και ότι τα δύο σώματα εκτελούν την δική τους περιστροφή γύρω από τον Ήλιο. Ανακαλύψαμε επίσης ότι και άλλα σώματα διαθέτουν δορυφόρους, και μάλιστα πολύ περισσότερους από όσους η Γή. ένα προνόμιο που διαθέτουν οι μεγάλοι αέριοι πλανήτες του εξωτερικού ηλιακού συστήματος, Δίας, Κρόνος, Ουρανός και Ποσειδώνας. Ειδικά οι δύο πρώτοι περιλαμβάνουν αρκετές δεκάδες σωμάτων σε τροχιά γύρω από αυτούς, από μικρά κομμάτια πάγου και βράχου διαμέτρου λίγων χιλιομέτρων, μέχρι σώματα που θα μπορούσαν πολύ άνετα να σταθούν ως πλανήτες, όπως ο Γανυμήδης του Δία, και ο Τιτάνας του Κρόνου. Για αρκετά όμως χρόνια οι δορυφόροι αυτών των πλανητών ζούσαν στην σκιά των λαμπρών αέριων γιγάντων. Θεωρήθηκαν ως παγωμένοι, νεκροί κόσμοι, χαμηλού ερευνητικού ενδιαφέροντος, με μόνο ίσως εξαίρεση τον Τιτάνα, με την πυκνή του ατμόσφαιρα να δημιουργεί ένα μικρό μυστήριο σχετικά με τις συνθήκες που επικρατούσαν στην επιφάνεια του. Η κατάσταση ξεκίνησε να αλλάζει άρδην, όταν οι πρώτοι μη επανδρωμένοι βολιστήρες αρχικά, και η εξέλιξη των επίγειων και διαστημικών μέσων παρατήρησης κατόπιν, ξεκίνησαν να αποκαλύπτουν γνωρίσματα και χαρακτηριστικά που κανείς δεν μπόρεσε να προβλέψει. Στην σκιά των μεγάλων πρωταγωνιστών, ορισμένα από αυτά τα σώματα μάλλον έχουν κλέψει την παράσταση.

                                           ΜΙΚΡΟΙ ΥΓΡΟΙ ΚΟΣΜΟΙ

Νερό, σε υγρή μορφή, και μάλιστα σε μεγάλες ποσότητες φαίνεται να υπάρχει στα έγκατα πολλών δορυφόρων, ιδίως του Δία και του Κρόνου. Από τους πίδακες της Ευρώπης και του Εγκέλαδου, μέχρι και τον μακρινό Τρίτωνα του Ποσειδώνα, υπάρχουν αρκετές ενδείξεις για το ότι κάτω από τις παγωμένες επιφάνειες τους, ρέουν ωκεανοί αλμυρού νερού, σε ποσότητες που πολλές φορές εκτιμάται ότι είναι πολλαπλάσιες σε όγκο από τα γήινα ύδατα. Αυτό που μένει να πιστοποιηθεί είναι το κατά πόσον είναι αληθής αυτός ο ισχυρισμός, σε ποιες ποσότητες θα βρεθεί το νερό, και αν είναι δυνητικά φιλόξενο για ζωή όπως την γνωρίζουμε. Ο μηχανισμός που φαίνεται ότι εξασφαλίζει την παρουσία του νερού σε υγρή μορφή σε αποστάσεις τόσο μακρινές από τον Ήλιο και μακριά από την λεγόμενη Κατοικήσιμη Ζώνη είναι συνδεδεμένος με την παλιρροιακή τριβή που ασκούν οι αέριοι γίγαντες στους δορυφόρους τους. Μια διαδικασία που θερμαίνει εσωτερικά τους δορυφόρους καθιστώντας τους γεωλογικά ενεργούς. Ήδη το ενδιαφέρον των ειδικών έχει γίνει τόσο  έντονο, που ειδικά εξοπλισμένες μη επανδρωμένες αποστολές σχεδιάζονται με προορισμό αυτούς τους μικρούς, ξεχωριστούς κόσμους. Με ναυαρχίδα την αποστολή Europa Mission που κατά τα φαινόμενα θα εκτοξευθεί σε περίπου 6 χρόνια, θα εγκαινιαστεί μια σειρά σημαντικών αποστολών αμιγώς αστροβιολογικού ενδιαφέροντος. Μέχρι και σήμερα οι υποψήφιοι οικοδεσπότες υπεδάφιου ωκεανού ανέρχονται σε 5, δύο ανήκουν στον Δία, ( Ευρώπη, Γανυμήδης ) και τρείς στον Κρόνο ( Εγκέλαδος, Τιτάνας και Διώνη ). Ο  δε Τρίτωνας του Ποσειδώνα παραμένει μια για την ώρα μια αρκετά ασαφής υπόθεση.

                                                  ΣΤΙΣ ΕΣΧΑΤΙΕΣ

Αν η εικόνα μας για τους δορυφόρους των μεγάλων πλανητών ήταν μάλλον μέχρι πρότινος αδιάφορη, τότε για τα σώματα που περιφέρονται στις εσχατιές του Ηλιακού μας Συστήματος, μόνο εικασίες μπορούσαμε να κάνουμε. Από την μια η τεράστια απόσταση, από την άλλη οι μικρές διαστάσεις αυτών των σωμάτων έκαναν δύσκολη την απόπειρα οποιασδήποτε προσέγγισης. Γνωρίζαμε με σχετική ασφάλεια ότι πέρα από την τροχιά του Ποσειδώνα, υπήρχε ένας άλλος κόσμος, γεμάτος από παγωμένα, αρχέγονα υπολείμματα της δημιουργίας του Ηλιακού Συστήματος, που αρκετές φορές αποτολμούσαν ταξίδια στο εσωτερικό Ηλιακό Σύστημα, εμφανιζόμενοι ως κομήτες. Το πέρασμα στην περιοχή σηματοδοτεί ο Πλούτωνας, ένας πρώην πλανήτης, και νυν πλανήτης νάνος όπως καθιερώθηκε από την Διεθνή Αστρονομική Ένωση εδώ και περίπου 10 χρόνια. Μέχρι και το 2015 πολύ λίγα πράγματα ήταν γνωστά για αυτόν τον μικρό παγωμένο κόσμο. Η πρώτη ουσιαστική απεικόνιση του ήρθε από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble, και φανέρωσε ένα ασυνήθιστο δίδυμο που αποτελούσαν ο Πλούτωνας και Χάροντας, ένας δορυφόρος με σχεδόν την μισή διάμετρο του πλανήτη γύρω από τον οποίο περιστρέφεται. Ο Πλούτωνας ασκούσε μια ιδιαίτερη έλξη στους ερευνητές, μιας και αποτελούσε ένα ορόσημο, μια πύλη προς μια αχαρτογράφητη περιοχή που δεν είχαμε πρόσβαση και προσπαθούσαμε να κατανοήσουμε με λογικές εικασίες. Μετά από ένα σχεδόν δεκαετές ταξίδι, το ταχύτερο ανθρώπινο δημιούργημα που εκτοξεύσαμε ποτέ στο Διάστημα, η αποστολή New Horizons, είχε ένα ιστορικό ραντεβού με τον Πλούτωνα στις 14 Ιουλίου του 2015. Η εικόνα που ήρθε από τα όρια της Ζώνης Kuiper, περιοχή που βρίσκεται ο Πλούτωνας, και αρχίζει μετά την τροχιά του Ποσειδώνα, ήταν κάτι που σόκαρε ευχάριστα τους επιστήμονες. Αντί ενός νεκρού, παγωμένου βράχου, αντικρίσαμε ένα δυναμικό σώμα γεμάτο εκπλήξεις. Με μια σχετικά νεαρή επιφάνεια, που παραπέμπει σε γεωλογική δραστηριότητα, με πολύπλοκες οργανικές ενώσεις, άλλα και με επιπλέοντα παγόβουνα Αμμωνίας, κάτω από μια λεπτή ατμόσφαιρα που εξαχνώνεται  και επιστρέφει στον Πλούτωνα με την μορφή χιονιού. Και με νερό, αρκετό νερό σε μορφή πάγου, με κάποιους επιστήμονες να προτείνουν την ύπαρξη ωκεανού ακόμα και στον Πλούτωνα, σε τρομακτικά μεγάλο βάθος. Η αποστολή έχει εδώ και έναν χρόνο εγκαταλείψει τον Πλούτωνα, με προορισμό τα βάθη της Ζώνης Kuiper. Τα δεδομένα από τον Πλούτωνα ακόμα αναλύονται, άλλα κανείς δεν ξέρει ποιες άλλες εκπλήξεις θα φανερώσει αυτή η εσχατιά του Ηλιακού Συστήματος.                                          

ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

« Το άζωτο στο DNA μας, το ασβέστιο στα δόντια μας, ο σίδηρος στο αίμα μας, ο άνθρακας στις μηλόπιτες μας, στοιχεία που σφυρηλατήθηκαν στο εσωτερικό τεράστιων, καταρρεόντων αστέρων… είμαστε φτιαγμένοι από αστρικό υλικό…»

Λίγες φράσεις μπορούν να περικλείσουν τόσο σημαντικά και ουσιαστικά νοήματα, όπως αυτή, που ανήκει στον μεγάλο Carl Sagan, ένα από τα μεγαλύτερα και λαμπρότερα επιστημονικά μυαλά του περασμένου αιώνα.

Οι καθημερινές μας ασχολίες, άλλα και το ίδιο το περιβάλλον στο οποίο γεννιόμαστε, ζούμε και πεθαίνουμε, δύσκολα αφήνουν να αναλογιστούμε, και δύσκολα παραπέμπουν στο να καταλάβουμε, ότι στην ουσία, τόσο ο πλανήτης μας, όσο και κάθε τι έμβιο επάνω σε αυτόν, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος ενός συνεχούς που καλούμε Σύμπαν. Για την ακρίβεια, δεν είμαστε μόνο αναπόσπαστο κομμάτι, άλλα κυριολεκτικά, όπως ακριβώς και ο Sagan το θέτει, είμαστε φτιαγμένοι από το ίδιο μεταστοιχειωμένο υλικό, που είναι φτιαγμένα και τα άπειρα φωτεινά στίγματα στον ουρανό που καλούμε άστρα.

                                                    ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΑΣΤΡΑ

Αν θελήσουμε να αναζητήσουμε το νήμα της δημιουργίας τόσο του πλανήτη μας, όσο και της ίδιας της Ζωής επάνω σε αυτόν, θα πρέπει να φύγουμε από τα στενά όρια της Βιόσφαιρας, και να αποτολμήσουμε ένα επικό ταξίδι πίσω στον Χρόνο, σε μια εποχή πολύ διαφορετική από την σημερινή, όταν το ίδιο το Σύμπαν βρισκόταν ακόμα σε «βρεφική ηλικία». Σε έναν χώρο όπου γνώριζε την ύπαρξη δύο και μοναδικών δομικών στοιχείων. Του Υδρογόνου και του Ηλίου. Ένα Σύμπαν όπου σταδιακά αυτά στοιχεία συγκεντρώθηκαν σε μαζικούς σχηματισμούς, που έδωσαν γέννηση στα πρώτα άστρα. Οι πρώτες «μηχανές σύντηξης» είχαν μόλις δημιουργηθεί. Εκεί, στους πρώτους αστρικούς πυρήνες, δημιουργήθηκαν για πρώτη φορά στοιχεία όπως ο Άνθρακας, το Άζωτο και το Οξυγόνο. Με την πάροδο του Χρόνου, κάποια από τα μεγαλύτερα και βαρύτερα από αυτά τα πρώτα άστρα, μην μπορώντας πλέον να υποστηρίξουν την ίδια τους την υπόσταση, έδωσαν ένα εντυπωσιακό τέλος στην ζωή τους. Οι πρώτοι υπερκαινοφανείς είχαν γεννηθεί, ή περισσότερο γνωστοί ως supernova.

  

                                            ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ ΖΩΗ

Μια έκρηξη ενός υπερκαινοφανούς αποτελεί κάτι το οποίο δύσκολα μπορεί να συλληφθεί από τον ανθρώπινο νου. Τα τρομακτικά ποσά ενέργειας και ύλης που εκλύονται κατά αυτή την φάση της αστρικής ζωής, είναι πολλές φορές εκτός κλίμακας. Για λίγες στιγμές, ένα υπερμαζικό άστρο, μπορεί να λάμψει όσο ολόκληρος ο γαλαξίας που το φιλοξενεί. Με αυτόν τον εντυπωσιακό τρόπο, το άστρο δεν δίνει μόνο ένα μνημειώδες τέλος στην ύπαρξη του, άλλα κάνει πολύ περισσότερο ουσιαστικό. Το εκτιναχθέν υλικό, θα σχηματίσει με την πάροδο του χρόνου ένα πλανητικό νεφέλωμα. Εμπλουτισμένο τώρα με ακόμα βαρύτερα στοιχεία, όπως το Πυρίτιο και ο Σίδηρος, θα ξεκινήσει έναν αργό στροβιλισμό διάρκειας εκατομμυρίων ετών. Κάποια δεδομένη στιγμή, σε αυτό το νέφος αεριών και σκόνης θα δημιουργηθούν μικρές, τοπικές εστίες όπου η ύλη στροβιλιζόμενη θα ξεκινήσει να καταρρέει υπό το ίδιο της το βάρος. Η μεγαλύτερη από αυτές τις «δίνες», θα σχηματίσει το  άστρο γύρω από το οποίο, οι υπόλοιπες, μικρότερες δίνες θα σχηματίσουν τους πλανήτες. Με αυτή την διαδικασία δημιουργήθηκαν και τα πρώτα ηλιακά συστήματα στο Σύμπαν, περισσότερα από 10 δισεκατομμύρια χρόνια πριν, και πολύ πριν την δημιουργία του δικού μας. Αυτό ήταν και το μεγαλύτερο και ουσιαστικότερο δώρο των πρώτων υπερκαινοφανών. Τα πρώτα βαρύτερα στοιχεία, δημιούργησαν τους πρώτους αστέρες σαν τον Ήλιο, άλλα και τους πρώτους βραχώδεις πλανήτες, όπως είναι και η δική μας Γή, επιτρέποντας και στην Ζωή όπως την γνωρίζουμε τελικά να εμφανιστεί και να αναπτυχθεί. Η ίδια μας η ύπαρξη όχι μόνο οφείλεται, άλλα και συντηρείται χάρη στην «αυτοθυσία» των υπερκαινοφανών. Τα ηλικίας δισεκατομμυρίων ετών μόρια Οξυγόνου που αναπνέουμε, τα ίδιας ηλικίας μόρια Σιδήρου που ρέουν στο αίμα μας, κάποτε αποτελούσαν μέρη του πυρήνα αυτών των πρώτων σκαπανέων της Ζωής. Όπως όμως και σε πολλές σημαντικές έννοιες, έτσι και εδώ η δράση των υπερκαινοφανών έχει μια διττή έννοια.

  

                                    …. ΚΑΙ ΑΦΑΙΡΩΝΤΑΣ ΤΗΝ

Μια έκρηξη υπερκαινοφανούς στην ουσία αποτελεί μια ακατέργαστη δύναμη της Φύσης. Ο τρόπος με τον οποίο κάνει αισθητή την ύπαρξη της, όπως γράφτηκε και παραπάνω δεν χωράει εύκολα στα δικά μας μέτρα και σταθμά. Η ανεξέλεγκτη έκλυση ενέργειας και ύλης, μπορεί να καταστρέψει τα πάντα σε ακτίνα αρκετών εκατοντάδων ετών φωτός, ως άμεση συνέπεια του ωστικού κύματος της έκρηξης. Ακόμα όμως και μακρύτερα από την άμεση γειτονιά του υπερκαινοφανούς, είναι δυνατόν υπό προϋποθέσεις να υπάρξουν καταστροφικές συνέπειες, ιδίως για το φαινόμενο της Ζωής. Εκτός από την απαραίτητη για την Ζωή πρώτη ύλη που απελευθερώνουν, απελευθερώνουν και μια εξαιρετικά υψίσυχνη μορφή ακτινοβολίας. Την ακτινοβολία-γ. Η δράση της ακτινοβολίας προκαλεί αλλοιώσεις στον πυρήνα του DNA όλων των ζωντανών οργανισμών. Σε ανεκτές δόσεις θεωρείται ως μια εκ των υπευθύνων για τις μεταλλάξεις που οδήγησαν το όχημα της Εξέλιξης στον πλανήτη. Σε μεγαλύτερες δόσεις, οι αλλοιώσεις που προκαλεί οδηγούν σε επεισόδια μαζικών εξαφανίσεων, αφού διαθέτει την δύναμη να αποδομήσει την ζώνη του Όζοντος, επιτρέποντας στην υπεριώδη ακτινοβολία να περάσει ανεμπόδιστη από την ατμόσφαιρα. Αν και δεν υπάρχουν ακόμα ατράνταχτες αποδείξεις για αυτό, μια ανάλογη «εισβολή», φαίνεται να ενοχοποιείται για την δεύτερη μαζική εξαφάνιση ειδών στον πλανήτη μας, από τις πέντε συνολικά. Φαίνεται να συνέβη πριν από περίπου 450 εκατομμύρια χρόνια. H Ορδοβίκια-Σιλούρια μαζική εξαφάνιση, ενοχοποιεί ένα κολοσσιαίο άστρο που εξεράγη ωs Hyperonova ( ότι πιο μαζικό έχουμε ανακαλύψει στις εκρήξεις υπερκαινοφανών ), σε απόσταση 6.000 ετών φωτός. Υπολογίζεται ότι το 85 % των ειδών χάθηκε μέσα σε λίγα εκατομμύρια χρόνια.
Ανάλογοι κίνδυνοι δεν είναι άμεσα ορατοί στον δικό μαs χρονικό ορίζοντα. Οι δύο κύριοι ύποπτοι για ανάλογες εκρήξεις, τα δύο υπερμαζικά άστρα, VY Μεγάλου Κυνός, και Η Τροπίδος  απέχουν 4.900 και 8.000 έτη φωτός αντίστοιχα, αποστάσεις αρκετά μακρινές για τις όποιες θανατηφόρες επιπτώσεις . Αμφότερα θα δώσουν ένα ανεπανάληπτο ουράνιο θέαμα, το οποίο όμως θα αργήσει κατά δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Από την άποψη αυτή η Γή δείχνει να βρίσκεται σε ασφαλές έδαφος, μιας και μικρότερη ισχύος δυνητικοί υπερκαινοφανείς, βρίσκονται σχετικά μακριά, και δεν φαίνεται να μπορούν να πλήξουν τον πλανήτη. Τουλάχιστον από αυτή την άποψη, οι μελλοντικές γενιές μπορούν να απολαμβάνουν το εντυπωσιακό θέαμα, και γιατί όχι, να το μελετήσουν και καλύτερα, αφού η επόμενη έκρηξη σχετικά κοντινού υπερκαινοφανούς, φαίνεται να αργεί για μερικές εκατοντάδες χρόνια  ακόμα, με πρώτο και καλύτερο υποψήφιο τον Μπελτεγκέζη του Ωρίωνα, τον εντυπωσιακό ερυθρό υπεργίγαντα που βρίσκεται σε απόσταση 640 ετών φωτός.